Food Contact Materials (FCM) – jak Unia Europejska reguluje bezpieczeństwo opakowań

Zagrożenia związane z kontaminacją produktu

Opakowanie przeznaczone do kontaktu z produktami spożywczymi klasyfikowane jest jako wyrób o zaostrzonych wymaganiach higienicznych. Ryzyka i zagrożenia związane z opakowaniami możemy podzielić na kilka grup. Pierwszą z nich stanowią kontaminaty o charakterze biologicznym, są to w głównej mierze mikroorganizmy obecne na powierzchni opakowania. Kolejną grupą są czynniki chemiczne, na przykład pozostałości środków czystości. Klasyfikacja ryzyk obejmuje też zanieczyszczenia o podłożu fizycznym, np. ciała obce pochodzące z surowców, fragmentów opakowań czy elementów maszyn.

Akty prawne dotyczące opakowań

Podstawowym aktem prawnym regulującym kwestie opakowań na rynkach Unii Europejskiej jest Rozporządzenie (WE) nr 1935/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 października 2004 r. w sprawie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Reguluje ono kwestie związane z produkcją, sprzedażą i przetwarzaniem materiałów i wyrobów mających kontakt z żywnością. Definiuje ono materiały i wyroby przeznaczone do kontaktu z żywnością (Food Contact Materials – FCM), materiały pozostające w kontakcie z żywnością a także te, co do których istnieje racjonalne prawdopodobieństwo, że wejdą w kontakt z żywnością lub przekażą jej swoje komponenty w naturalnych lub przewidywalnych warunkach używania.

Rozporządzenie reguluje rodzaje substancji i materiałów wykorzystanych podczas produkcji FCM. Klasyfikuje wraz z przepisami szczegółowymi monomery, dodatki, substancje pomocnicze, warstwy barierowe, a także makrocząsteczki powstałe w procesie. Rozporządzenie wprowadza kluczową zasadę - obojętności, czyli ogólnego bezpieczeństwa. Zgodnie z Art. 3 ust. 1 materiał lub wyrób nie może powodować migracji składników do żywności w ilościach, które stanowią zagrożenie dla zdrowia człowieka, powodują niedopuszczalne zmiany składu żywności czy powodują pogorszenie cech organoleptycznych. Zasada ma fundamentalne znaczenie w zakresie badań migracji, deklaracji zgodności (DoC), wymagań wobec dostawców i kontroli jakości.

Piktogram: Dopuszczono do kontaktu z żywnością

Piktogram z symbolem kieliszka i widelca, jest powszechnie rozpoznawalnym oznaczeniem w krajach UE. Geneza jego powstania opierała się na potrzebie sygnowania znakiem obrazującym przeznaczenie materiałów mających styczność z żywnością. Wprowadzony Rozporządzeniem (WE) nr 1935/2004, dzisiaj ma pełną funkcję identyfikacyjną. W kontekście prawnym symbol ten informuje o przeznaczeniu materiału do kontaktu z żywnością i jest stosowany w odniesieniu do produktów wykonanych z tworzyw sztucznych, metali, ceramiki czy papieru, jeżeli ich przeznaczenie do kontaktu z żywnością nie jest oczywiste. Jego charakterystyczny wzór jest ściśle określony regulacjami i nie podlega jakimkolwiek modyfikacjom. Symbol kieliszka z widelcem jest stosowany dla ułatwienia identyfikacji także poza obszarem UE. Można go spotkać w Stanach Zjednoczonych i części krajów azjatyckich, gdzie jego stosowanie nie wynika wprost z regulacji legislacyjnych, a jest stosowany zgodnie z praktyką rynkową.

Traceability czyli pełna identyfikowalność

Rozporządzenie nr 178/2002 wprowadziło zasadę jeden krok wstecz – jeden krok naprzód (z ang. one step back – one step forward), ustanowiło tym samym obowiązek pełnej identyfikowalności żywności, pasz oraz materiałów i wyrobów, które mogą mieć kontakt z żywnością. Zasada identyfikowalności znalazła zastosowanie w Rozporządzeniu nr 1935/2004, które nałożyło ją na Food Contact Materials w sektorze produkcji, przetwarzania i dystrybucji.

Kluczowe funkcje zasady traceability to ochrona zdrowia publicznego, umożliwienie skutecznego i ukierunkowanego wycofania partii towaru z rynku, a ponadto przypisanie podmiotowi odpowiedzialności. W przypadku FCM ma to szczególne znaczenie przy incydentach migracji, zanieczyszczeń surowców czy błędów w obszarze Good Manufacturing Practice (GMP). Możliwość śledzenia pozwala określić, który podmiot w łańcuchu dostaw wprowadził substancję niezgodną, zastosował wadliwy materiał czy naruszył wymogi GMP. Umożliwia to egzekwowanie odpowiedzialności, prowadzenie postępowań kontrolnych, a także spełnienie wymogów audytów IFS, BRC, ISO 22000 czy HACCP. Na każdym etapie wymagana jest identyfikacja partii materiałów w taki sposób, aby możliwe było ich prześledzenie. Dokumentacja ma odzwierciedlać powiązania surowców z wyrobem gotowym. Warunkiem legalnego wprowadzenia FCM do obrotu jest dostępność dokumentacji dotyczącej identyfikowalności dla organów kontroli.

Pierwszy filar traceability, czyli identyfikowalność jeden krok wstecz, oznacza, że podmiot musi mieć wiedzę na temat pochodzenia materiałów, wyrobów, surowców oraz wszelkich substancji użytych w produkcji. W praktyce oznacza to konieczność dokumentowania dostawców, poszczególnych dat dostaw, partii materiałów wchodzących w skład produkcji. Drugi filar to identyfikowalność jeden krok naprzód, tym samym podmiot musi posiadać dokumentację dotyczącą odbiorcy B2B (nie jest to wymagane w przypadku sprzedaży detalicznej). Trzeci filar traceability to systemowe łączenie danych w spójną całość. Jest to o tyle istotne, że umożliwia odtworzenie drogi danej partii w całym łańcuchu dostaw. Pozwala też na ustalenie zależności pomiędzy surowcami, półproduktami, wyrobem gotowym i odbiorcą. W efekcie traceability umożliwia natychmiastowe wycofanie z rynku konkretnych partii, tym samym jest realnym narzędziem bezpieczeństwa.

Regulacje dotyczące tworzyw sztucznych w kontakcie z żywnością

21 lutego 2025 roku weszło w życie Rozporządzenie Komisji (UE) 2025/351 zmieniające przepisy dotyczące tworzyw sztucznych FCM. Wprowadziło ono wymóg wysokiej czystości (high degree of purity) substancji wykorzystywanych do produkcji tworzyw sztucznych przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Oznacza to, że wszystkie substancje muszą być jednoznacznie zidentyfikowane i mieć określoną tożsamość chemiczną. Rozporządzenie aktualizuje regulacje w odniesieniu do tworzyw sztucznych pochodzących z recyklingu i wprowadza wyraźne zasady dopuszczania ich do kontaktu z żywnością, z naciskiem na procesy oczyszczania i testowania. Reguluje wymagania dotyczące jakości i czystości surowców, minimalizując ryzyko migracji substancji szkodliwych. Rozciąga to podstawowe zasady bezpieczeństwa materiałów na segment surowców pochodzących z recyklingu, co ma szczególne znaczenie dla opakowań wielokrotnego wykorzystania i materiałów zrównoważonych.

Rozporządzenie zostało wprowadzone w celu aktualizacji i doprecyzowania regulacyjnych ram UE dotyczące tworzyw sztucznych w kontekście bezpieczeństwa żywności. Mają one na celu podwyższenie standardów bezpieczeństwa materiałów FCM. Pełni ono funkcję adaptacyjną istniejących przepisów do zmian technologicznych i wzrostu poziomu wykorzystania recyklatów. Stanowi ono strategiczne rozszerzenie istniejących przepisów (w szczególności Rozporządzenia (UE) nr 10/2011 i 2022/1616) w celu zwiększenia bezpieczeństwa żywnościowego, transparentności rynku oraz wsparcia integracji recyklingu w FCM.